Kramp nedir?

      Kasın irade dışında, şiddetli bir şekilde kasılması ve gevşeyememesi halidir.

 

      Bir kasın (veya kasın bazı liflerinin) irade dışı kasılmasına “spazm” adı verilir.  Spazm kuvvetli ve uzun süreli ise atık “kramp”tır.  Tutulan kasta gözle görülebilir veya elle hissedilebilir sertleşme vardır.

      Kramp birkaç saniye ile 15 dk arasında, bazen de daha uzun sürebilir. Tamamen geçinceye kadar birçok kez tekrarlayabilir. Kasın bir parçasını, bütün kası veya birlikte hareket eden birçok kası birlikte tutabilir.  Bazı kramplar, vücut kısımlarını aksi yönde hareket ettiren kasları aynı anda tutabilir.

      Kas krampları oldukça sıktır.  Hemen herkes hayatında bir kez kramp geçirir.  Kramp erişkinlerde daha sıktır ve sıklığı yaşlanmayla birlikte giderek artar. Ancak çocuklarda da görülebilir.

      Kramp iradi (iskelet) kaslarından herhangi birini tutabilir. Ekstremitelerin, özellikle bacak ve ayakların krampları çok sıktır (klasik kramp). Rahim, kan damarları, barsaklar, safra kesesi, idrar yoları, bronş ağacı gibi irade dışı çalışan kaslar da kramptan etkilenirler. Ancak irade dışı çalışan kasların krampı bu bu makalede ele alınmamıştır. Bu makale sadece iskelet kası kramplarına odaklanmıştır.

Kramplarının nedenleri nelerdir ve kaç tipi vardır?

      İskelet kası krampları  nedene ve tutulan kas gruplarına göre 4 ana gruba ayrılır. 1)Basit kramplar, 2)Tetani, 3)Kontraktürler, 4)Distonik kramplar.

1.Basit  Kramplar

      Bunlar kasın bir kımını veya tamamını, ya da birlikte hareket eden bir kas grubunu tutabilir. Bunun kasları kontrol eden sinirlerin hipereksitabilitesine bağlı olduğunu kabul etmektedir. Kas kramplarının ezici çoğunluğu bu tiptir. Bu tip krampların medenleri;

Travma:Kramp, travmadan sonra koruyucu bir mekanizma olarak ortaya çıkabilir. Bu durumda hareketler kısıtlanır ve hasarlı bölge stabilize edilir. Tek başına kas hasarı da kas spazmına neden olabilir.

Aşırı aktivite:Kramp, kasların aşırı zorlanmasına veya kas yorgunluğa bağlıdır. Bu durum genellikle spor veya alışık olunmayan bir aktivite görülür. Kramplar aktivite esnasında veya hemen sonrasında, bazen de saatler sonra ortaya çıkabilir.  Uygunsuz bir pozisyonda uzun süre oturmak veya yatmak,  ya da uygunsuz pozisyonu sık sık tekrarlamak da kramplara neden olabilir.  Yaşlılar zorlu ve yorucu aktivitelerden sonra daha fazla risk altındır.

İstirahat krampları:İstirahatte kramp özellikle yaşlılarda çok sıktır. Ancak çocuklar dahil her yaşta görülebilir. Genellikle geceleri ortaya çıkar. Gece krampları hayatı tehdit etmezler. Ancak. ağrılı olabilir, uykuyu bölebilir, gecede birkaç kez ve haftada birkaç gece tekrarlayabilir. Gece kramplarının gerçek nedeni bilinmiyor.  Bazan kasların boyunu kısaltan pozisyonlar krampa neden olabilir. Örnek olarak yatarken ayak başparmağının aşağı doğru bükülmesi krampların en sık görüldüğü yer olan baldır kasarını kısaltır.

Sıvı kaybı (Dehidratasyon): Spor ve diğer zorlu aktiviteler terleme yolu ile aşırı sıvı kaybına neden olur.  Sıvı ile birlikte tuz (sodyum) kaybı da olur. Bu tür dehidratasyonlar basit krampları artırabilir.  Bu kramplar sıcak havalarda daha sık görülür ve sıcak çarpmasının bir bulgusu olabilir.  İdrar söktürücü ilaçlara bağlı kronik sıvı kaybı veya az sıvı alınması da yaşlılarda kramplara zemin hazırlar. 

Vücut sıvılarının yer değiştirmesi:Basit kramplar vücut sıvı değişimine neden olan bazı nadir hastalıklarda da görülebilir. Karaciğer sirozu ( asit) ve böbrek yetmezliği (dializ) buna örnektir.

Düşük kan kalsiyum (Ca) ve magnezyum (Mg) seviyesi: Hem Ca, hem de Mg eksikliği hem sinir uçlarının, hem de kasların eksitabilitesini artırırlar. Bu hamilelikte ve yaşlılarda görülen basit kramplar için predispozan faktördür.  Kramplar diüretik kullanımı, hipervantilasyon, aşırı kusma, diyetle yetersiz Ca ve/veya Mg alımı, Vit D eksikliğine bağlı yetersiz Ca emilimi ve paratiroid yetmezliği gibi durumlarda da görülebilir.

Düşük kan potasyum seviyesi: Potasyum eksikliği kas güçsüzlüğü ile birlikte, kramplara da neden olur.

2.Tetani

      Tetanide kasları kontrol eden tüm sinir hücreleri aktive olmuştur.  Bu reaksiyon tüm vücutta kasılma veya kramplara neden olur. Tetani ismi tetanoz toksininin sinirler üzerindeki etkisinden gelir. Ancak Ca ve Mg eksikliği gibi diğer nedenlere bağlı kas krampları için de kullanılmaktadır. Düşük Ca ve Mg seviyesi sinir dokusunu aktive eder ve tetanik kramplara neden olabilir.  Tetanide sinirlerin aşırı uyarılmasına bağlı olarak karıncalanma ve uyuşma gibi rahatsız edici hislerde de neden olabilir.  Ağrı nedeni ile  krampa eşlik eden duyusal değişiklikler ve diğer nöral bulgular  gözden kaçarsa tetanik kramplar, basit kramplardan ayrılamayabilir.

3.Kontraktür

      Kontraktürler kasların çok uzun süre gevşeyemediği durumlarda görülür. Sebat eden spazm, hücre içi enerji (ATP) kaybına neden olur.  Bu da kas lifinin gevşemesini engeller. Kas spazmının bu formunda sinirler inaktiftir.  Uzun süren spazm kaslarda ve diğer yumuşak dokularda yapısal değişikliklerde neden olabilir.

4.Distonik kramplar

      Son kategori olan distonik kramplar istemsiz (spontan) kas kontraksiyonlarıdır.  Bu tip kramplarda kasılma aşırı abartılı veya istemli hareketlerden ters yöndedir. Bazı distonik kramplar göz kapağı, ağız, boyun, gırtlak gibi küçük kas gruplarını tutar.  El ve kollar yazma, müzik aleti çalma gibi tekrarlı hareketler esnasında etkilenebilir. Bu tekrarlı aktivitelerin her biri kas yorgunluğuna neden olarak, basit kramplara da neden olabilir. Ancak distonik kramplar basit kramplar kadar sık değildir.

Bu kategoriler tüm kas kramplarını tanımlamak için yeterlimidir?

      Hayır. Bu kategoriler sık görülen kas krampları için iyi bir tasnif olsa da, tüm krampları açıklamak için yetersizdir.  Bazen kramplar kas-sinir hastalıklarının minör bir bulgusudur. Bu hastalıklarda kasla ilgili diğer semptomlar çok daha belirgindir.  Amiyotrofik lateral sklerozda kas atrofisi ve güç kaybı, spinal radikülopatide ağrı, duyu ve/veya güç kaybı, diyabetik nöropati gibi periferik sinir hastalıklarında duyu bozukluğu ve güç kaybı ve bazı distonik kas hastalıkları buna örnek olarak gösterilebilir.

İlaçlar kramplara neden olabilirmi?

      Bir çok ilaç kramplara neden olabilir. Furasemid gibi potent diüretikler veya belirgin sıvı kaybı varsa daha az potent diüretikler Na, K, Ca, Mg ve sıvı kaybına neden olarak krampları uyarabilir.

      Donezepil (Alzheimer hastalığında) ve neostigmin (miyastenia graviste), raloksifen (osteoporozda) gibi ilaçlar kramplara neden olur. Tolkapon (Parkinson hastalığında) hastaların en az %10’unda kramplara neden olmaktadır. Nifedipin (hipertansiyonda) ve terbutalin, albuterolün (astımda) basit kramplara neden olduğu bildirilmiştir. Lovastatin gibi kolesterol düşürücü bazı ilaçlar da kramplara neden olabilir.

Alkol, barbitüratlar, benzodiazepinler, narkotikler ve diğer anti-anksiyete ilaçlar gibi sedatif etkili ilaçların kesilmesinden sonra da kramplar görülebilir.

Vitamin eksiklikleri kas kramplarına neden olurmu?

      Bir çok vitaminin eksikliği doğrudan veya dolaylı olarak kas kramplarına neden olabilir. Tiamin (B1), pantotenik asit (B5) ve piridoksin (B6) bunlara örnektir. Bu vitaminlerin eksikliğinin kas krampı oluşumundaki rolü bilinmiyor.

Kan dolaşım bozukluğu kas kramplarına neden olurmu?

      Hayır. Bacaklardaki dolaşım bozukluğu kasların oksijenlenmesinde azalmaya neden olursa kaslarda (klaudikasyon ağrısı olarak da bilinen) şiddetli bir ağrı ortaya çıkabilir. Bu genellikle baldır kaslarında görülür. Ağrı he ne kadar krampların şiddetli olarak görüldüğü kaslarda ortaya çıksa da bir kas krampına bağlı değildir. Bu ağrı kaslarda laktik asit ve diğer kimyasalların birikmesine bağlıdır. Böyle bir ağrı varsa mutlaka doktora başvurmak gerekir.

Sık görülen krampların belirtileri nelerdir? Nasıl teşhis edilir?

      Bir kramp karakteristik olarak ağrılıdır. Ağrı oldukça şiddetlidir, insan etkilenen kası kullanamaz, yapılan aktiviteyi bırakır ve kramptan kurtulmaya çalışır. Şiddetli kramplarda ağrı ile birlikte şişlik ortaya çıkar. Kramp esnasında düğümlenen kas oldukça sert bir tümsek oluşturur ve hassas olabilir. Ağrı kramp geçtikten sonra günlerce devam edebilir. 

      Krampa özel bir test yoktur. Ancak yaşayan herkes ne olduğunu bilir. Kramp esnasında etkilenen kastaki gerginlik ve sert şişlik hissedilebilir.

İskelet kası krampları nasıl tedavi edilir?

      Krampların çoğu kasın gerilmesi ile çözülür.  Bu gerilme, ayak ve bacaktaki krampların birçoğunda ayakta duruken ve yürüken sağlanabilir.

      Sıcak ped, hafif bir masaj kasın rahatlamasına yardımcı olur. Eğer kramp sıvı kaybıyla ilişkili ise, sıvı ve elektrolit (özellikle sodyum ve potasyum) takviyesi gerekir. Sıradan krampların tedavisinde genellikle ilaç gerekmez; keza pek çok kramp ilacın emilip etki göstermesinden önce kendiliğinden sona erer.

      Son yıllarda, tedavi edici dozlarda gazlı gangren zehiri (Botox) enjeksiyonları bazı distonik kas hastalıklarında olumlu sonuçlar vermektedir.

      Kramplar başka bir hastalığın belirtisi olabilir. Kan dolaşımı, sinirler, metabolizma, hormonlar, kullanılan ilaçlar ve beslenme bozuklukları kramp nedeni olabilir. Bu durumlarda diğer belirtiler olmadan sadece kas spazmı görülmesi nadirdir. Kramp tedavisi altta yatan sağlık sorunun tedavisi ile birlikte yürütülmelidir. Bazen kramp için önerilen ilaçlar altta yatan hastalığın tedavisi için de gereklidir.

      Elbette kramp şiddetli ise, sık ve dirençli ise, basit tedavilere iyi yanıt vermiyorsa ya da bariz bir nedenle ilişkili değilse, mümkün olan daha ağır (intensif) bir tedaviye gerek duyulabilir.

      Mümkünse krampları engellemek, tedavi etmekten daha doğru bir yaklaşımdır.

Kas krampları nasıl önlenebilir?

Aktivite: Otörler zorlu aktivitelerden önce (yeterince ısınıncaya kadar) ve sonra (yeterince soğuyuncaya kadar) germe (stretching) önermektedir. 1 saatten daha uzun süreli aktiviteden önce, sonra ve aktivite esnasında yeterli sıvı alımı gereklidir ve kaybedilen elektrolitlerin yerine konması yararlı olabilir. Özellikle sıcak havalarda aşır ıyorgunluktan kaçınılmalıdır.

Hamilelik: Ca ve Mg desteğinin gebelikle ilgili tüm krampları önlemeye yardımcı olduğu gösterilmiştir. Bu minerallerin yeterli alımı bu ve diğer nedenlerle önemlidir, ancak uzman bir doktora danışılmalıdır.

Distonik kramplar: Çok ağır olmayan, ancak tekrarlı aktivitelerin neden olduğu kramplar bilek desteği, yüksek topuklardan kaçınma, sandelye pozisyonunu ayarlama, aktiviteye ara verme gibi tedbirlerle engellenebilir. Sorun çıkaran aktivitelerde aşırı zorlamadan kaçınma öğrenilmelidir. Ancak müzik aleti çalma gibi aktiviteleri modifiye etmek zordur ve kramplar devam edebilir.

İstirahat krampları: Yatmadan önce baldırın 10-5 sn süre ile basitçe gerilmesi ve bunun 2-3 kez tekrar edilmesi gece kramplarını önlemede oldukça yardımcıdır. Bu manevra gece tuvalete kalkıldığında ve gün içinde 1-2 kez tekrarlanabilir. Gece krampları ağrılı ve tekrarlıyor ise, ayak bir ayak tahtasına yaslanarak uygunsuz pozisyon engellenebilir.

      Gece kramplarını önlemede diğer önemli bir konu yeterli Ca ve Mg alımıdır. Kan Ca ve Mg seviyeleri normal olsa bile, bu doku düzeylerini göstermede yeterli değildir. Gece ilave Ca alımı krampları engelleyebilir.

      Mg desteği, özellikle Mg eksikliği olanlarda oldukça yararlıdır. Ancak böbrek yetemzliği gibi Mg atılımının zorlaştığı durumlarda ilave Mg alımı zararlı olabilir. Dozun bölünerek, günde birkaç defada alınması Mg’a bağlı daireyi engelleyebilir.

      Vit E’nin de krampları azaltabildiği ileri sürülmektedir. Ancak bu konuda yeterli bilimsel çalışma yok. 400 Ü Vit E’nin yararlı ve güvenli olduğu gösterilmekle birlikte, kramplar üzerindeki etkisi açık değildir.

Yaşlılarda nelere dikkat etmek gerekir?

      Ek Mg alan yaşlılarda kan seviyeleri periyodik olarak kontrol edilmelidir. Bunlarda hafif veya fark edilmeyen böbrek yetmezliği düşük dozlarda bile ağır bir Mg zehirlenmesine neden olabilir.

      Son çalışmalar yaşlılarda D vit eksikliğinin çok sık olduğunu göstermektedir.Vit D eksikliğini tedavi ederken, toksik seviyede Vit D alımından kaçınmak gerekir. Günde en az 800 İÜ Vit D almak gerekir.

      Güçlü diüretikler Ca ve Mg kaybını artırırken, hidroklorotiazid içeren diüretikler kanda Ca ve Mg birikmesine neden olur. Kalp veya tansiyon nedeni ile söktürücü kullananlarda kas krampı veya kemik erimesi varsa hidroklorotiazid içeren bir diüretik tercih edilmelidir..

      Diüretikler ayrıca Na ve K kaybına neden olur. Diüretik kullanan bazı hastalar Na alımını (tuzsuz dietle) kısıtlarlar. Diüretiklerin Na ve K üzerindeki etkisi göz önündede bulundurulmalı ve kramplar ortaya çıktığında, eksiklik telafi edilmelidir.

      Susama hissi yaşla birlikte azalır ve bundan dolayı yaşlılar yeterince sıvı almazlar. Diüretik kullananlarda bu durum ağırlaşır. Bazan sıvı alımının günde 6-8 bardak artırılması, krampları düzeltebilir.  Ancak böbrekler üzerindeki sıvı kaybını artırıcı etkisinden dolayı kafeinli içecekler bu hesabın dışındadır.

      Gece kramplarının gerçek nedeni genellikle anlaşılamaz. En iyi korunma yöntemi düzenli germeler, yeterli Ca ve Vit D seviyesi, Vit E desteği ve (doktor kontrolunda) magnezyum alınmasıdır.

Kas krampları ilaçlarla önlenebilirmi?

      Son zamanlarda krampları önlemede ve bazen da tedavi etmede kullanılan tek ilaç kinindir. Kinin kasların uyarılabilirliğini azaltır. Bu bazı araştırmalarda (ancak hepsinde değil) etkili bulunmuştur.  Kinin doğum defektlerine ve düşükelere neden olur. Hipersensivite reaksiyonlarına (alerji) ve trombosit (pıhtı oluşturan kan hücresi) eksikliğine neden olur. Bu yan etkilerin her ikisi de ölümcül olabilir.  Ayrıca sinkonizm (bulantı, kusma, baş ağrısı, işitme kaybı) denen belirtilere neden olabilir, görme ve kalp düzensizlikleri görülebilir. Piyasada satılmamaktadır. Doktora danışılmadan kullanılmamalıdır.

Tekrarlayan kas kramplarında prognoz nasıldır?

      Kramplar her ne kadar büyük bir sıkıntı verse de selim tabiatlıdırlar.  Önemleri verdikleri rahatsızlık veya eşlik ettikleri hastalıkla sınırlıdır.  Daha önce söz edilen önlemlere dikkat edildiğinde, çoğu hastada problem çözülecektir.  Dirençli veya şiddetli kas krampları olanlar tıbbi yardım almalıdır.

 
Özet olarak;

       Kas krampı kasın irade dışı ve şiddetli kasılması ve gevşememesidir.

       Herkez ahyatında en az bir kez kas krampı yaşar.

       Kas kramplarının değişik tipleri vardır.

       Bir çok ilaç kas krampına neden olabilir.

       Krampların çoğu kas gerilebilirse çözülür.

       Kas krampları genellikel engellenebilir.