Dr. Hasan Dursun

O2 ağırlıklı olarak hemoglobinle (gaz olarak), küçük bir kısmı ise plazmada erimiş (sıvı) olarak taşınır. O2’nin plazmada erime oranı çok düşük (0,3/100mL) olmasına rağmen, sıvı O2’nin kan ve diğer vücut sıvılarında PO2 nin oluşması, solunumun regülasyonu, O2’nin hemoglobine bağlanması ve ayrılması üzerindeki fizyolojik önemi oldukça fazladır.

Hemoglobin (Hb):Hb eritosit içinde bulunan ve demir içeren bir pigmenttir. Kanın O2 taşıma kapasitesini 60-70 kat artırır. 100mL kan 20mL O2 taşır. Bunun 19,7 mL’si Hb ile, 0,3 mL’si plazma ile taşınır. O2‘nin Hb’e bağlanması erimiş O2’nin parsiyel basıncına bağlıdır. Alveol havasındaki 100 mmHg’ lik PO2, AC’leri terkeden hemoglobinin tam satüre olmasına neden olur. Dokularda; PO2 60 mmHg’ nin altına düştüğünde O2’nin hemoglobine ilgisi aniden azalır ve PO2 40’ın altına düştüğünde O2 Hb’den ayrılır.

Atletler besinle yeterli demir (Fe) almalı, düzenli olarak demir depoları (serum ferritin seviyesi) kontrol edilmeli ve önemli yarışmalardan 6 hafta önce kan bağışında bulunmamalıdır.

Miyoglobin:Kalp ve iskelet kasında bulun ve Fe içeren bu protein (egzersizin başında ve yoğun egzersiz sırasında) mitokondriye O2 taşımaya yardımcı olur. O2‘e Hb’den daha çok ilgi duyar. PO2 40 mmHg iken miyoglobinin O2 saturasyonu %95’tir. PO2 5mmHg’nin altına düştüğünde O2, miyoglobinden ayrılır.

Egzersiz yavaş kasılan liflerde, aktivitenin yoğunluğuna bağlı olmak üzere miyoglobin seviyesini artırır.

    Arteriyo-venöz oksijen farkı (a-vO2): İstirahatte 100 ml arteriyel kanda 20 mL, venöz kanda 15 mL O2 vardır. Yani a-vO2 farkı 5 mL kadardır. Artan ihtiyaca bağlı olarak orta derecedeki bir egzersiz esnasında a-vO2 farkı 10 mL’yi geçer. Maksimal egzersiz esansında ise a-vO2 farkı 20 ml’ye çıkabilir, yani venöz kanda hiç O2 kalmayabilir.

    Oksijen tüketimi ve maksimal oksijen tüketimi (VO- VO2max): Piruvik asidin oksidasyonu esnasında kullanılan O2 (Oksijen tüketimi - VO2) kardiyak atım ve a-vO2 farkı ile ölçülebilir. VO2max ise maksimal aerobik egzersiz esnasındaki O2 tüketim oranıdır ve maksimal aerobik kapasiteyi gösterir. VO2max; PO2’yi, O2’nin difüzyonunu, transportunu ve dokuların Okullanma yeteneğini gösteren kantitatif bir parametredir. Büyük ölçüde genlere (baskın kas lifi tipine) ve idman süresine (kapiller yoğunluk ve miyoglobin seviyesi) bağlıdır. Erkeklerde kadınlardan %40-60 daha yüksektir. 

   Bir matabolik ünite (MET) istirahatteki VO2‘ye eşittir ve ortalama 3;5mL/kg/dk kadardır. Oksijen tüketimi metabolik ünite ile de ölçülebilir. Ör.: 35ml/kg/dk, 10 MET’e eşittir.

    VO2max idmansız genç bir erkekte yaklaşık 3.5L/dk (1 MET) veya 45 mL/kg/dk, idmansız genç bir kadında 2L/dk veya 38mL/kg/dk, elit atletlerde ise bunun iki katı kadardır. Bu değerler idmanla korunurken, yaşla (30 yaşından sonra her dekadda yaklaşık %7) azalır.

Anaerobik Eşik - Laktat Eşiği (TLac): Şiddeti artan bir egzersiz sırasında gerekli enerji belirli bir noktaya kadar aerobik mekanizmalarla sağlanır. Ancak, bu noktadan sonra aerobik mekanizmalar yetersiz kalır ve ilave olarak anaerobik mekanizmalar da devreye girer. Anaerobik mekanizmaların enerji teminine katılmaya başladığı bu noktaya anaerobik eşit (laktat eşiği) adı verilmektedir. Bu nokta idmanlı kişilerde VO2max’ın %80-85’ine, sağlıklı antremansız bireylerde %55-65’ine denk gelmektedir. İdmanlı atletler VO2max‘un %80'ini laktat üretmeden sürdürebilirler.

Kan laktat konsantrasyonu (BLa) kaslarda laktat üretim ve kullanılması arasındaki dengeyi gösterir. İdman durumu, yeniden kullanılma oranı, beslenme durumu gibi faktörlerden etkilenir. İstirahatta 1mmol/L kadardır. 2-4mmol/L arası değerler normal kabul edilmektedir. Kanda laktat birikimi endurans testlerinde, uygun idman yoğunluğunu tanımlamada ve idman programın etkinliğini değerlendirmede kullanışlı bir yöntemdir. Uygun bir egzersizle, VO2max’da anlamlı bir değişme olmadan artırılabilir. Bu nedenle dayanıklılık kapasitesini göstermede VO2max’tan daha iyi bir yöntem olarak kabul edilmektedir.

Ventilasyon EşiğiAnaerobik eşikten sonra biriken H+ iyonlarının (laktik asidin yıkım ürünü) tamponlanması sonucu CO2formasyonu, O2 kullanımından daha hızlı artar. Biriken CO2’i atabilmek için ventilasyonun, VO2 için gerekli olandan daha hızlı arttığı bu noktaya ventilasyon eşiği adı verilmektedir.

Oksijen Açlığı: Egzersiz sonrası laktik asidi metabolize etmek, kullanılan ATP, fosfokreatin ve glikojeni ikame etmek, hemoglobin, miyoglobin ve vücut sıvılarından alınan O2’ni yerine koymak için ilave oksijene ihtiyaç vardır. Bu ihtiyaca O2 açığı denmektedir. Açık, egzersizden sonra hızlı ve derin solunumla karşılanır.